De meer bekende term 'Jeu de boules' is een verzamelnaam voor diverse balsporten, waarvan pétanque de meest verspreide variant is.
Pétanque leent zich uitstekend voor recreatieve beoefening, omdat het niet aan leeftijd gebonden is, het in principe op veel verschillende terreinen gespeeld kan worden en het benodigde spelmateriaal niet duur in de aanschaf is.
In principe is het 'Pétanque' of meer bekende 'Jeu de boules' een eenvoudig spel en daarom voor bijna iedereen (zowel mannen als vrouwen) te beoefenen. Ook kinderen, oudere mensen en minder validen kunnen van deze sport genieten. Jeu de boules wordt namelijk zonder leeftijdsbeperkingen of verschil in rang of standen met én tegen elkaar gespeeld, waarbij gezelligheid voorop staat.
Maar pétanque staat ook voor serieuze wedstrijdsport, waarbij vaardigheid, concentratie en teamgeest centraal staan. Omdat partijen langdurig kunnen zijn en toernooi- of competitiedagen vaak meer dan vijf partijen beslaan, speelt hier de lichamelijke conditie ook een belangrijke rol.
Samengevat: pétanque is een lifetime-sport: voor jong en oud.
Al in de Griekse tijd werd geoefend in het gooien met ballen, echter toen de Romeinen er het doel of "but" aan toevoegden kon je spreken van het allereeste begin van Jeu de Boules. De Romeinen importeerden deze sport, net als vele andere vaardigheden en technieken naar Gallie, waar het tot de dag van vandaag de volkssport is gebleven.
Jeu de Boules is de Franse vezamelnaam voor balspelen die in Italië "Boccia" heten, in Engeland "Bowls", in België "Krullebollen" en in Duitsland "Boule spiel". Na een opleving van het spel in de middeleeuwen verloor het spel zijn aantrekkingskracht en werd hoofdzakelijk nog gespeeld in de Provence.
Keizer Karel V sprak halvewege de 12e eeuw de banvloek uit over het spel, dat naar zijn mening te veel
de aandacht en energie van zijn onderdanen afleidde. Het verbod dat hij uitvaardigde tegen Jeu de Boules
zou, zo dacht de Keizer, in plaats van het balspel het hand-kruisboogschieten populairder maken. Het is hem
niet gelukt, want het vredelievende Jeu de Boules bleef bestaan.
De meest bekende en beoefende vorm van Jeu de Boules is pétanque. Pétanque is afgeleid van "pieds tanques" de voeten gebonden bij elkaar. Het spel werd ontwikkeld door een fanatieke jeu Provencal speler (een andere spelsoort, waarbij een aanloop wordt genomen), die door reuma minder mobiel geworden was, maar die toch zijn geliefde sport wilde blijven beoefenen.
Na 1945 waaierde het spel uit over Europa. Niet veel later volgden alle Middeneuropese landen en de franse kolonien. Tegenwoordig wordt er "gebouled" tot in Amerika en Thailand. In dat laatste land is zelfs de prinses de beschermvrouwe van de bond en een van de meest fanatieke supporters.
Frankrijk is niet allen de bakermat van het spel, maar in Frankrijk heerst ook echt een boulecultuur. De Franse bond is qua grootte de derde bond van Frankrijk, met meer dan 440.000 leden. Daarnaast zijn er vele Fransen die het spel buiten verenigings- cq bondsverband beoefenen.
Toen in Nederland in de begin jaren zeventig een aantal studenten in Amsterdam besloot niet een club, maar meteen een bond op te richten konden ze niet vermoeden dat deze sport ook in Nederland zo'n grote vlucht ging nemen.
Na een aarzelende start, de oprichting van de NJBB vond plaats op 1 september 1972, is het boulen in Nederland steeds populairder geworden. De groei is vooral begonnen nadat de NJBB in 1984 de WK had georganiseerd. De NJBB is in dit laatste twee decennium van 2000 tot ca. 17.000 geregistreerde leden gegroeid. Alleen al Nederland telt momenteel ca. 240 officiële verenigingen. In sommige plaatsen als Maastricht en Eindhoven zijn er wel 10 verenigingen. Andere plaatsen hebben nog geen of een enkele club. Daarnaast wordt er buiten de NJBB door vele mensen Jeu de Boules gespeeld. Ook komen er steeds meer overdekte boulodromes, waardoor er ook 's winters binnen doorgebouled kan worden. De NJBB wil de sport in Nederland populair maken en onder de aandacht brengen van een groot publiek. De sport verdient dit.
Jeu de boules is een verzamelnaam voor diverse spelen met houten of metalen ballen. Ons spelsoort heet PÉTANQUE. Hier onder staand de internationale spelregels in beknopte vorm.
Pétanque wordt gespeeld, 2 tegen 2 met elk drie boules; 3 tegen 3 met elk 2 boules; maar ook 1 tegen 1 met elk 3 boules. 1 tegen 1 noemen we tête à tête, 2 tegen 2 doublette en 3 tegen 3 triplette.
Er wordt tussen de teams geloot (met een muntstuk) wie mag beginnen. De winnaar trekt op één meter van welk obstakel ook een cirkel met een diameter tussen de 35 en 50 centimeter
De speler die het but werpt zal deze tussen de 6 en 10 meter moeten deponeren. Even als de cirkel moet ook het but de voorgeschreven afstand hebben van een obstakel als in de vorige alinea genoemd.
Het team dat het but werpt, werpt ook de eerste boule en probeert deze zo dicht mogelijk bij het but te plaatsen. Daarbij moet er op gelet worden dat de voeten in de cirkel staan en zij niet van hun plaats mogen komen voordat de geworpen boule de grond heeft geraakt.
Lukt het vervolgens de tegenstander hun boule beter te plaatsen, dan hebben zij de leiding.
Nu mag het eerste team weer proberen de situatie naar haar voordeel om te buigen en gaat daar mee door tot het al of niet gelukt is.
Heeft een team geen boules meer dan kunnen haar tegenstanders met de nog resterende boules proberen meer punten te scoren.
Hebben beide teams geen boules meer dan worden de punten geteld. Dat zijn er zoveel, als een team boules dichter bij het but heeft liggen dan de beste boule van zijn tegenstander. Er is nu één mène gespeeld.
Winnaar is het team dat als eerste 13 punten heeft gehaald.
Er bestaan verschillende soorten boules. Oorspronkelijk waren ze van hout, rondom bespijkerd met spijkers met grote platte koppen. Sommige waren mooi versierd met koperen en ijzeren spijkers.
Ver voor de tweede wereldoorlog, zo rond 1925, werden de eerste holle metalen boules gefabriceerd door de nu nog bestaande Franse boules- fabriek "Obut" in St. Bonnet le Château. Dat plaatsje ligt vlak bij St. Etienne en heeft ook een jeu de boulesmuseum.
Het toegestane gewicht van echte wedstrijdboules varieert van 650 tot 800 gram. De diameter mag minimaal 705 en maximaal 800 mm zijn. Een wedstrijdboule herken je aan een nummer. Elke wedstrijdboule die de fabriek verlaat heeft een serienummer. Zonder dat nummer is het een Boule Loisir, een vrijetijdsboule. Met een Boule Loisir mag je op officiële toernooien en competities niet spelen! En op de wedstrijdboule mag het serienummer niet onleesbaar zijn anders kan een scheidsrechter die boule afkeuren.
Er bestaan gladde boules, die worden meestal door “tireurs” gebruikt, en boules met verschillende soorten ringversiering. Die worden door de "plaatsers" of "pointeurs" gebruikt. Een plaatser speelt vaak met een kleinere boule dan een tireur. Een kleinere boule is immers iets moeilijker te raken. Omgekeerd kun je met een iets grotere ‘zachte’ boule makkelijker een geplaatste boule wegschieten. Boules zijn meestal metaalkleurig, maar tegenwoordig zijn er ook boules in de handel met gekleurde ringen. Dat is om de partijen uit elkaar te houden, voor toeschouwers en spelers reuze handig.
Klik hier voor hulp bij de keuze van boules.
Het but is meestal van buxushout. De toegestane doorsnee van een but is minimaal 25 en maximaal 35 mm. Het mag verschillende kleuren hebben.
Het pétanque kent vele Franstalige woorden en uitdrukkingen, om u een beetje wegwijs te maken in het pétanquejargon heb ik een aantal van de meest voorkomende woorden en uitdrukkingen voor u verklaard.
| Boule | metalen bal |
| But of Bouchon | het kleine houten balletje |
| Cirkel | plaats van waaruit men werpt, met een doorsnede van minimaal 35 en maximaal 50 cm |
| Mène | werpronde, begint met het uitwerpen van de but en eindigt als alle boules gespeeld zijn |
| Pointeur | een bouler met als specialiteit: plaatsen |
| Milieu | de middelste bouler in een triplette, oftewel iemand die zowel kan plaatsen als schieten |
| Tireur | een bouler met als specialiteit: schieten |
| Tête à tête | team bestaande uit 1 speler (men speelt dan met 3 boules) |
| Doublette | team bestaande uit 2 spelers (men speelt dan met 3 boules per persoon) |
| Triplette | team bestaande uit 3 spelers (men speelt dan met 2 boules per persoon) |
| Mêlée | wedstrijdvorm waarbij de partner(s) door loting word(t)en bepaald |
| Bâtard | in het Nederlands ook wel bastaard boule of punt genoemd. Een punt dat niet goed, maar ook niet slecht is. De tegenstander twijfelt meestal tussen plaatsen of schieten. |
| Biberon | situatie waarbij een geplaatste boule tegen het but komt te liggen, voor de beginnende speler een goede boule, maar voor de gevorderde een zwaard van Damocles. Immers de boule moet meestal weggeschoten worden en het but wordt dan altijd verplaatst, hetgeen nadelig of voordelig kan uitpakken. |
| Boulodrôme | een terrein dat is ingericht voor het het jeu de boules. Een boulodrôme kan overdekt zijn of niet, in Nederland wordt met een boulodrome altijd een overdekte hal bedoeld. |
| Carreau | een boule wegschieten en de eigen boule blijft op die plaats liggen. Een aardige Franse term is: een "carreau sur place", dat wil zeggen een carreau die werkelijk geen millimeter van plaats verschilt met de weggeschoten boule. |
| Casquette | het Franse woord voor pet, maar bij het pétanque wordt ermee bedoeld dat een tireur zijn boule boven op de te verwijderen boule schiet, deze dus wel raakt, maar de boule blijft gewoon liggen, het schot is eigenlijk iets te lang. |
| Demie-portée | halfhoge plaatsbal, de boule wordt vaak halverwege de cirkel en het but geplaatst en heeft meer vaart dan een portée. |
| Donnée | is de plaats welke uitgezocht is om de boule daar te laten neerkomen, waarvan men denkt dat de boule vanaf die plek het dichtst bij de but zal komen. Een kwestie van techniek, inzicht en koelbloedigheid, om steeds maar weer een goede donnée te zoeken en een goede boule te plaatsen. Een goede pointeur is een plaag voor iedere tireur. |
| Raclette/rafle/raspaille | de boule wordt rollende over de grond geschoten |
| Fanny | verliezen met 13 - 0 |
Pétanque kan op zeer veel verschillende soorten terreinen worden gespeeld, maar het beste oppervlak wordt gevormd door los gestort en licht aangewalst fijn grind of fijne steenslag. Gravel of fijn gebroken schelpen worden ook wel gebruikt, maar maken het spel minder interessant door een te grote regelmaat. Perfect glad moet het terrein beslist niet zijn. De onregelmatigheden van het terrein maken een essentieel onderdeel uit van de spelproblemen. Een goede drainage is echter wel gewenst. De opbouw van het speelterrein is sterk afhankelijk van de plaatselijke bodemgesteldheid. Het beste kan men aan de gemeentelijke plantsoenendienst vragen hoe men ter plaatse een grindgedekt parkpad zou aanleggen.
Per speelterrein is er officieel een oppervlakte van 4 bij 15 meter nodig, maar minder (bijv. 3 bij 13 meter) is in de praktijk meestal voldoende. Het uitzetten van banen is alleen nodig als zich heel veel spelers op een open terrein bevinden en kan voorkomen dat partijen door elkaar heen gespeeld gaan worden.Voor de afscheiding van banen is dun touw (bijv. oranje nylon draad) van 1 à 3 mm dikte zeer geschikt. Een terreinbegrenzing is niet direct noodzakelijk maar kan het doorstoten of op de rijbaan komen van boules voorkomen. Hiertoe kan een rand van steen of houten bielzen worden geplaatst. Steen heeft als nadeel dat het sneller kapotgegooid wordt. Indien belijning wordt toegepast dient deze rand op minimaal 10 cm van de lijnen geplaatst te worden.
Tenslotte volgt nog een opsomming van de opbouw van een Jeu de Boulesbaan (Pétanque baan) zoals die volgens de Nederlandse Jeu de Boulesbond (NJBB) zou moeten zijn.
In het algemeen is de opbouw van boven naar beneden als volgt:
Toplaag:
Voorkomen dient te worden dat de oppervlakte waterpas ligt, natuurlijke glooingen maken het spel aantrekkelijker.
De toplaag kan bestaan uit:
Fundering:
De fundering kan gelijk zijn aan die van halfverhardingen:
Wanneer de vloer als ondergrond beton of iets dergelijks heeft, dan kan volstaan worden met de beschreven toplaag, maar dan met een dikte van 20 cm.
Watervoerende laag:
Als watervoerende laag kan vrij grof zand worden genomen, met een minimale dikte van 20 cm. Uiteraard kan deze laag
plaatselijk al aanwezig zijn. Of al dan niet moet worden gedraineerd hangt af van de plaatselijke situatie.
Als watervoerende laag kan ook puin, al dan niet gebroken puin worden gebruikt.
JEU DE BOULES een document voor de liefhebber van Henk & Anne Martine Reesink
Met prenten, foto's, gravures en anekdotes wordt u meegenomen in de wereld van deze facinerende volkssport. De
auteurs gaan niet alleen in op de geschiedenis van het jeu de boules, ook de regionale verschillen tussen de
boulespelen wordt uitvoerig behandeld. In een apart hoofdstuk komt de fabricage van de boules aan bod. Dat humor
bij het jeu de boules een belangrijke rol speelt, wordt met talloze afbeeldingen verduidelijkt. U zult zien dat de
mens door de eeuwen heen door het boulspel is geboeid en dat dit heeft geleid tot fraaie kunstuitingen. Kunst van
het leven met een glimlach om onszelf.
Het boek, ISBN: 90-9016009-4, heeft 180 pagina’s, is hard gebonden, geheel full colour en 24 bij 30 cm. Deze mooie geïllustreerde uitgave
(meer dan 300 illustraties!) is in de boekwinkel uitverkocht, maar gelukkig heeft
de Pétanqueverening PVN in Nieuwegein nog een aantal exemplaren die voor € 19.- zijn te verkrijgen. Bij interesse
kun je naar PVN 
e-mailen..
Op dit moment is de auteur erg druk met de vertaling van het boek naar het Frans. Waarschijnlijk komt er een
beperkte oplage (vooral voor de verzamelaar en liefhebber -1000 à 1500 exemplaren-) uitgegeven door de société de
boule de fort in Lerné. De extra opbrengst wordt gestoken in het opzetten van een museum aldaar: Centre historique
de la boule de fort. Er is een commissie waar de auteur ook in zit die uit idealistische motieven het patrimonium
van deze volkssport onder de aandacht wil brengen. Als je wilt kan je Henk Reesink ook
e-mailen.
Iedereen die verliest met 0-13, zal ongetwijfeld wel eens geconfronteerd worden met de uitdrukking Fanny. In volslagen onschuld vraag je je voorzichtig af, wat deze uitdrukking dan wel inhoudt.
Aan het eind van de 19de eeuw bij een van de eerste verenigingen (Jouve) in Lyon had Fanny Dubriand de gewoonte haar achterste te laten zien om spelers die met 0-13 verloren hadden, te vernederen. Waren de verliezers gedwongen haar billen te kussen? We weten het niet. In ieder geval gebruikt men sindsdien de uitdrukking: "Émbrasser Fanny" (Fanny kussen of omhelzen).
Volgens een ander verhaal was Fanny aan de vooravond van de eerste wereldoorlog serveerster in een café in Grand Lemps in het noorden van Frankrijk. Zij lieten zich omhelzen door verliezers die geen enkel punt tijdens een spel behaalden. Deze omhelzing was een troost, een schadevergoeding. Tot op een dag de burgemeester van de regio ook bij haar kwam om te worden getroost. Had Fanny iets tegen hem? Het is in ieder geval zo dat ze boven op een stoel klom, haar rokken omhoog deed en wat hield ze hem voor? Haar andere wangen, waarop meneer de burgemeester trouwens zonder blikken of blozen, twee dikke klapzoenen gaf. Dat was het begin van een lange traditie.
Sindsdien, omdat de spelers niet altijd een lieve Fanny bij de hand, of liever gezegd aan de lippen hebben, bezitten veel verenigingen een namaak Fanny die ze op een ereplaatsje hebben staan en waar de winnaars hun slachtoffers mee naar toe nemen en verplichten met een kniebuiging een kus te geven op de billen van Fanny. Wanneer het een goede speler betreft die het ongeluk heeft Fanny tegen te komen, dan halen de wat mindere spelers weer eens opgelucht adem. Hun zelfvertrouwen is weer wat opgekrikt. Al ben je nog zo goed, de bal blijft rond. Een prachtige psychologische oplossing om het spel voor iedereen aangenaam te houden. Een schitterende folkloristische traditie, en een wonderlijk verhaal dat nog steeds voortleeft.
